१८ भदौ २०८३, बिहिबार

नेपालमा ६,००० भन्दा बढी नदीनाला र खोलाहरू छन्, जसमध्ये धेरैजसो दक्षिणतर्फ बग्दै भारतको गङ्गा नदी प्रणालीमा मिसिन्छन्। मुख्य रूपमा पूर्वमा कोशी, मध्य भागमा गण्डकी (भारतमा गण्डक), पश्चिममा कर्णाली (भारतमा घाघरा) र महाकाली (भारतमा शारदा) गरी चार ठूला नदी प्रणालीहरू नेपालबाट भारततर्फ बग्छन्। यसका अलावा चुरे र शिवालिक पहाडबाट बहने बागमती, कमला, राप्ती र बबई जस्ता साना नदीहरूका जलाधार क्षेत्र साना र ठाडो ढलान भएकाले यिनीहरूले अझ द्रुत र अप्रत्याशित बाढी निम्त्याउने गर्छन्।

यी नदीहरूका कारण भारतका धेरै राज्यहरू जोखिममा पर्छन्, जसमा उत्तरी बिहार सबैभन्दा बढी प्रभावित छ। बिहारको करिब ७५% भूभाग बाढीको उच्च जोखिममा छ, जहाँ नेपालबाट आउने कोशी (“बिहारको शोक”), गण्डक, बागमती र कमला नदीले ठूलो क्षति पुऱ्याउँछन्। त्यसैगरी उत्तर प्रदेशका पूर्वी जिल्लाहरू (जस्तै गोरखपुर, बहराइच, लखिमपुर खिरी र श्रावस्ती) घाघरा र राप्ती नदीबाट निरन्तर प्रभावित हुन्छन् भने उत्तराखण्डमा महाकाली र उत्तर बङ्गालमा मेची तथा महानन्दा नदीले सीमापार बाढीको जोखिम बढाउँछन्।

जलविज्ञहरूका अनुसार बाढी कसरी विपद्मा परिणत हुन्छ भन्ने कुरा तीन-चरणको प्रक्रियामा निर्भर गर्छ: पहिलो, वर्षा कहाँ र कति भयो; दोस्रो, पहाडबाट समथर मैदानमा प्रवेश गर्दा नदीले थुपार्ने लेदो र बालुवा; र तेस्रो, भारततर्फ पुग्दा त्यहाँको स्थानीय वर्षा, गङ्गा नदीको जलस्तर, तटबन्धको अवस्था तथा निर्माण गरिएका संरचनाले रोकेको ढल निकास। सन् २००८ को चर्चित कोशी विपद्ले के देखाउँछ भने बाढी नदीको पानीको बहाव अत्यधिक भएर मात्र आएको थिएन—त्यतिबेला नदीमा क्षमताको १०% मात्र पानी प्रवाह भइरहेको थियो। दशकौँ पुराना र राम्रोसँग मर्मत नगरिएका तटबन्धहरू भत्किँदा यो विनाश भएको थियो, जुन जलवैज्ञानिक नभई संरचनात्मक असफलता थियो।

भारतमा आम रूपमा नेपालले “पानी छोडेकाले” बाढी आएको मानिन्छ, जुन बिल्कुलै गलत भ्रम हो। नेपालसँग पानी सञ्चय गर्ने ठूला जलाशयहरू नै छैनन् (मुख्य जलाशय कुलेखानीको क्षमता ०.१ घन किलोमिटरभन्दा कम छ) र सीमा क्षेत्रमा रहेका कोशी तथा गण्डक ब्यारेजका ढोकाहरू स्वयं भारतले नै नियन्त्रण र सञ्चालन गर्छ। ठूला नदीमा बाढीको प्रभाव सीमापार पुग्न १२ घण्टादेखि दुई दिनसम्म लागे तापनि चुरे क्षेत्रका आकस्मिक बाढी र लेदो प्रवाह केही घण्टामै पुग्छन्; उदाहरणका लागि रसुवामा आएको बाढीको उत्कर्ष साढे सात घण्टामै सीमावर्ती क्षेत्र त्रिवेणीसम्म पुगेको थियो। दुवै देशबीच तथ्याङ्क आदानप्रदान भएतापनि चुरे क्षेत्रमा अनुगमन केन्द्रको कमी, साझा पूर्वानुमान मोडलको अभाव र सर्वसाधारणसम्म पूर्वसूचना पुऱ्याउने संयन्त्र अझै कमजोर छ।

नेपालको उत्तरी हिमाली क्षेत्रमा आउने विनाशकारी विपद्लाई “नेपालको मात्र समस्या” भनेर भारत मौन वा उदासीन बस्नु ठूलो भूल हुनेछ। नेपालका हिमाली नदीहरू दक्षिणतर्फ बग्दै भारतको विशाल गङ्गा नदी प्रणालीमा मिसिने भएकाले उपल्लो तटीय क्षेत्रमा हुने जलवैज्ञानिक र वातावरणीय उथलपुथलको प्रत्यक्ष असर तल्लो तटीय क्षेत्र मानिने भारतको बिहार र उत्तर प्रदेश जस्ता राज्यहरूमा पर्छ। भोटेकोशी नदी सुनकोशी हुँदै अन्ततः कोशी नदीमा मिसिएर भारत प्रवेश गर्ने भएकाले नेपालको हिमाली भागमा आउने आकस्मिक बाढी र लेदो बहाव केही घण्टामै सीमापार पुगेर भारतीय भूभागमा ठूलो धनजनको क्षति पुऱ्याउन सक्छ।

सबैभन्दा ठूलो चिन्ताको विषय जलवायु परिवर्तन र हिमाली क्षेत्रमा परिवर्तन हुँदै गएको विपद्को स्वरूप हो। अबका बाढीहरू केवल पानीका मात्र नभई ढुङ्गा, माटो, बरफ र लेदो मिसिएका उच्च-ऊर्जा प्रवाहमा परिणत हुँदैछन्। भारतको चमोली (२०२१) र धराली (२०२५) मा भएका भीषण घटनाहरू जस्तै नेपालमा पनि हिमताल विस्फोट, पर्माफ्रोस्ट पग्लिने र थोरै समयमा हुने भीषण वर्षाले नदीको सतह बढाएर दीर्घकालीन जोखिम थपेका छन्। त्यसैले एक-अर्कालाई दोषारोपण गर्नुको साटो दुवै देशले साझा हिमाली जलप्रणालीको एकीकृत व्यवस्थापन र वैज्ञानिक सहकार्य बढाउनु अत्यावश्यक छ।