०१ असोज २०८३, बिहीबार

बिहानको सुरुवात एक कप बास्नादार कफीबाट गर्नु धेरैका लागि दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनिसकेको छ। कफी केवल एक पेय पदार्थ मात्र होइन, यो ऊर्जाको स्रोत, गफगाफको साथी र आधुनिक जीवनशैलीको एउटा महत्त्वपूर्ण प्रतीक पनि हो। विश्वभर प्रसिद्ध यो पेय पदार्थको सुरुवात इथियोपियाबाट भएको मानिन्छ, जहाँका गोठालाहरूले झुप्रो रूखका गेडा खाएपछि बाख्राहरूमा छुट्टै फुर्ती देखेका थिए। नेपालमा भने वि.सं. १९९५ तिर गुल्मीका आपचौरमा हिरानी गिरीले म्यान्मारबाट कफीको बीउ ल्याएर पहिलोपटक यसको खेती सुरु गरेका थिए। आज गुल्मी, स्याङ्जा, कास्की, र पाल्पा जस्ता पहाडी जिल्लाहरूमा उत्पादित ‘नेपाली अरेबिका कफी’ ले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत उच्च माग पाइरहेको छ।

कफी पिएपछि कसैलाई तत्कालै नयाँ ऊर्जा मिलेको महसुस हुन्छ भने कसैलाई त्यसको सामान्य प्रभाव पनि पर्दैन। जनस्वास्थ्य र स्नायु विज्ञानका अनुसार, क्याफिनप्रतिको यो फरक प्रतिक्रिया मुख्यतया मानिसको वंशीय बनावट (जेनेटिक्स), मस्तिष्कको संरचना र कलेजोको कार्यक्षमतामा निर्भर हुन्छ। हाम्रो मस्तिष्कमा दिनभर जम्मा हुने ‘एडिनोसिन’ नामका रसायनले हामीलाई थकाइ र निद्राको अनुभव गराउँछ। क्याफिनले मस्तिष्कका एडिनोसिन रिसेप्टरहरूलाई ब्लक गरेर थकाइको सन्देश पुग्न दिँदैन। तर, कुनै व्यक्तिको शरीरमा वंशीय कारणले नै धेरै रिसेप्टरहरू छन् भने क्याफिनले ती सबैलाई रोक्न सक्दैन, जसले गर्दा उनीहरूलाई कफी पिएपछि पनि खासै भिन्नता महसुस हुँदैन।

यसका साथै, कलेजोमा पाइने ‘CYP1A2’ नामक इन्जाइमको भूमिका पनि यसमा उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यो इन्जाइमले शरीरमा क्याफिनलाई पचाउने र बाहिर निकाल्ने काम गर्छ। तीव्र गतिमा क्याफिन पचाउन सक्ने व्यक्तिहरूको शरीरबाट क्याफिन छिट्टै बाहिरिने भएकाले उनीहरूमा यसको असर लामो समय रहँदैन। अर्कोतर्फ, ढिलो क्याफिन पचाउने व्यक्तिहरूमा भने एक कप कफीले पनि धड्कन बढ्ने, घबराहट हुने वा निद्रा नलाग्ने जस्ता असरहरू देखिन सक्छन्। नियमित रूपमा धेरै क्याफिन सेवन गर्दा मस्तिष्कले थप रिसेप्टरहरू निर्माण गर्ने भएकाले समयक्रममा यसको सहनशीलता बढेर प्रभाव घट्दै जान्छ। तसर्थ, क्याफिनले कसैलाई तुरुन्तै फुर्तिलो बनाउनु वा कसैमा कुनै असर नगर्नु व्यक्तिपिच्छेको फरक शारीरिक र जैविक बनावटको स्वाभाविक परिणाम हो।