विपी कोइरालाको ११३औँ जन्मजयन्ती

In Headlines, राजनीति (Politics), साहित्य
September 9, 2026
Sushil Paudyal

२४ भदौ २०८३, बुधबार

“आर्य संस्कृति र किरात संस्कृतिको द्वन्द्वमा प्रकृति र प्रेम नै सबैभन्दा ठूलो सत्य हो; शरीर र आत्मा दुवैको अस्तित्वलाई स्वीकार्नु नै जीवनको पूर्णता हो।” — ‘सुम्निमा’

नेपाली राजनीतिका शिखर पुरुष तथा नेपाली साहित्यका मूर्धन्य व्यक्तित्व, देशका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री विश्वेश्वरप्रसाद (विपी) कोइरालाको ११३औँ जन्मजयन्ती आज मुलुकभर विभिन्न रचनात्मक कार्यक्रम गरी मनाइएको छ। क्रान्ति, प्रजातन्त्र, राष्ट्रियता र समाजवादका प्रणेता मानिने विपीको स्मृतिमा नेपाल कांग्रेसलगायत विभिन्न सङ्घ-संस्थाहरूले विचार गोष्ठी, प्रभातफेरी तथा दीप प्रज्वलन जस्ता विविध कार्यक्रमको आयोजना गरेका छन्।

विसं १९७१ भदौ २४ गते जन्मिनुभएका विपीले नेपालमा निरङ्कुश राणाशासन अन्त्य गरी प्रजातन्त्र स्थापना गर्न मुख्य भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो। भारत प्रवासकै क्रममा भारतको स्वतन्त्रता संग्राममा समेत भाग लिनुभएका उहाँले विसं २००३ मा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको स्थापना गरी क्रान्तिको बिगुल फुक्नुभयो, जसको परिणामस्वरूप विसं २००७ मा प्रजातन्त्रको उदय भयो। विसं २०१५ को आमनिर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले दुई तिहाइ बहुमत हासिल गरेपछि उहाँ नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बन्नुभएको थियो। प्रधानमन्त्री छँदा विपीले ‘जग्गा जोत्नेको हुनुपर्छ’ भन्दै भूमिसुधार लागू गर्नुका साथै बिर्ता उन्मूलन जस्ता क्रान्तिकारी कदम चाल्नुभयो।

विपीको राजनीतिक जीवन सङ्घर्ष, त्याग र जेल जीवनले भरिपूर्ण रह्यो। विसं २०१७ पुस १ गते राजा महेन्द्रले जननिर्वाचित सरकार विघटन गरी शाही सेनाको बलमा सत्ता कब्जा गरेपछि विपीलाई सुन्दरीजल बन्दीगृहमा राखियो। पछि स्वास्थ्य परीक्षणका लागि रिहा भएपछि भारत प्रवासमा रहँदा देशको सार्वभौमसत्ता नै सङ्कटमा परेको विश्लेषण गर्दै उहाँ विसं २०३३ पुस १६ गते आफूमाथिका ८ वटा मृत्युदण्डका मुद्दाको पर्वाह नगरी ‘राष्ट्रिय एकता तथा मेलमिलापको नीति’ लिएर स्वदेश फर्किनुभएको थियो। उहाँको यही मेलमिलापको नीति आजको नेपाली राजनीतिमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक मानिन्छ।

राजनीतिबाहेक नेपाली साहित्यमा पनि विपीको योगदान अद्वितीय छ। उहाँलाई नेपाली साहित्यमा मनोवैज्ञानिक यथार्थवादी धाराका प्रवर्तक मानिन्छ। उहाँका ‘तीन घुम्ती’, ‘सुम्निमा’, ‘नरेंद्रदाइ’, ‘मोदीआइन’, ‘हिटलर र येहुदी’ तथा ‘बाबु, आमा र छोरा’ गरी छ वटा प्रसिद्ध उपन्यास प्रकाशित छन्। साथै, ‘दोषी चश्मा’ र ‘श्वेत भैरवी’ कथा सङ्ग्रहका साथै सुन्दरीजल जेलको डायरीमा आधारित ‘जेल जर्नल’, ‘फेरि सुन्दरीजल’ र ‘आत्मवृत्तान्त’ जस्ता गैर-आख्यान कृतिहरू नेपाली साहित्यका अमूल्य निधि हुन्।

विसं २०३९ साउन ६ गते क्यान्सरका कारण निधन हुनुभएका विपीले अपनाउनुभएको लोकतान्त्रिक समाजवाद र राष्ट्रिय मेलमिलापको विचार आज पनि नेपालको राजनीतिक र सामाजिक दिशाबोधका लागि उत्तिकै प्रेरणादायी र मार्गदर्शनका रूपमा रहेको छ।

तपाईंको प्रतिकृया